Ancash, Piruw · Pachamama Wiñay Kawsay
Cordillera Blanca · Ancash, Piruw
01
Huascarán Nasyunal Pak nisqa Piruw Ancash suyupi tiyan. Kayqa UNESCO Pachamama wiñay kawsay, Cordillera Blanca nisqa, tikanpura aswan hanaq urqukuna. Pakpi 27 rit'i urqukuna 6,000 mitru hanaq, Huascarán nisqa Piruw aswan hanaq (6,768 mitru).
Pakqa 3,400 kilometru iskaypatachá, achka ecosistema: rit'i urqukunamanta bosques nubladoskama. Achka rikch'aq uywakuna, pachamama, Puya raimondii (Titanca nisqa). Kaypi Quechua runakuna kawsanku, ñawpa willaykunawan.
Huascarán Nasyunal Pak kamarisqa, Cordillera Blanca amachaypaq.
UNESCO Pachamama Wiñay Kawsay, tikanpura aswan rikuriq.
Pak kamachiqkuna runakunawan, oso de anteojos, cóndor amachanku.
Pachamamata amachaspa, runakunata purichin, ñawpa willayta yachachin.
Huascarán Nasyunal Pakqa SERNANP kamachin. Pakqa Quechua runakunawan kuska, kay Pachamama wiñay kawsayta amachanku. Ama basurata ukyaman churaykuychu, ama sach'akunata kuchuykuchu, ama uywakunata waqlliykuchu.
★
Kamachiqpa allin willakuynin
02
Huascarán Nasyunal Pakpa ñawpan 1975 watakama, Piruw mamallacta Cordillera Blanca allin kawsayta rikuspami pakta kamarqan. Kaypi achka ñawpa willaypas tiyan.
1975 watapi, Huascarán Nasyunal Pak kamarisqa, 3,400 kilometru iskaypatachá. Rit'i urqukuna, quchakuna, mayukuna, achka rikch'aq uywakuna amachanapaq.
1970 watapi mayu killapi, 7.9 quake-wan Huascarán rit'in tiyananmanta rit'i, yaku, rumikunata 300 km/h utaq-wan urmanarqan. Yungay llaqtata pakarqan, 10,000-manta aswan wañusqakuna. Kayqa achka willay, yachaypaq allin. Kayqa Pachamama mana hark'akuqta rikuchin.
1985 watapi, UNESCO Pachamama Wiñay Kawsay. Piruw, tikanpura aswan rikuriq. Runakunapaq, pachamamapaq allin.
03
Huascarán Nasyunal Pakqa 27 rit'i urqukunawan, 6,000 mitru hanaq. Huascarán 6,768 mitru, Piruw aswan hanaq. 712 rit'i (glaciares) — tikanpura aswan achka tropical rit'i. Kay rit'ikunaqa mayukunapa yaku maskan. Unquyninwan, rit'ikuna puchukachkan. Pak runakuna maskan, amachan rit'ikunata. 434 quchakuna (cochas): Llanganuco, Parón. Rit'i pichqamanta yaku, turquesa llimp'i.
Pak 2,000 mitrumanta 6,768 mitrukama. Achka ecosistema, achka rikch'aq uywakuna: • Sach'akuna: 901 rikch'aq, Puya raimondii (80-100 wata huk kuti wayt'an). • P'isqukuna: 201 rikch'aq, Cóndor. • Uywakuna: ukuku (Sudamérica hukllawan), puma, vicuña, alpaca. • Sach'akuna: Puna, bofedales, bosques nublados.
Cordillera Blanca tikanpura aswan achka rit'i. 50 watapi 30% puchukarqan. Pastoruri rit'i 'Unquy p'itiy ruta' nisqapi kachkan. Kaypi hamuychik mana atipaypaq, aswan unquy p'itiyta rikuy. Pachamamata amachay. Kayqa allin yachay paq.
Huascarán Nasyunal Pak ecosistemanta k'iri. Rit'i, quchakuna ama waqlliykuchu. Allin puriy: Ama ñankunata saqiykuchu, ama sach'akunata kuchuykuchu, ama uywakunata waqlliykuchu, ama basurata saqiykuychu. Ama basura plastika apamuychu. Pachamamata yupaychay.
04
Huascarán Nasyunal Pakqa manallachu pachamama amachan, Quechua simitapas waqaychan. Pak ukhupi, Q'ero runakuna kawsanku, ñawpa simita, willaykunata waqaykuspa. Achka sumaq willaykunatas pasan.
Quechua runakuna pak ukhupi, manaraq yachayninkuta waqaykuspa. Apukunata (urqukuna), Pachamamata (tikan), Intitawan (inti) yupaychan. Huascarán Apu, chayrayku santo. Runakunaqa uywakunata uywan: vicuña, alpaca. Kayqa allin, pachamama waqaychan.
Andes willayninpi, Huascarán nisqa allin runa karqan, Huandoy nisqa Inka qapaq wawan. Anchatan munakusqaku, ichaqa qapaq mana atinquanchu. Chayraykum, phawkakunata hurqukusqa tukuykusqaku, mana musukunata tariyta atinankuchu. Llanganuco quchakuna, huknin turquesa llimp'iyuq, huknin anqara llimp'iyuq, paykunapak p'askankuna unuwannan qichwayasqaku. Kay sumaq willayqa Cordillera Blancata aswan allin yachachin.
Quechua runakuna achka watakunata waqaychan: Qoyllur Rit'i, Pachamama, Chaccu. Kaykunapi, runakuna tusun, t'inkakunata ruwan. Puriquqkuna chayrikuskun, costumbrekunata rikunku. Ama hina kachun, Ama ñankunata saqiykuchu.
05
Cóndor (3.2 mitru iskay patakuna), ukuku, wikuña, Puya raimondii. Achka rikch'aq.
1. Sapa p'unchaw: Llanganuco 2. Laguna 69 (1 p'unchaw) 3. Santa Cruz (4-5 p'unchaw) 4. Pastoruri Rit'i (Unquy p'itiy) 5. Urquman wichay: Huascarán Ama hina kachun, guía apamuy.
06
Lima nisqapi 450 km karu, 8-10 ura. Tukuyn puriquqkuna huq Huaraz-man chayan tiyan — Cordillera Blanca-man purinapaq qallariy llaqta.
Huaraz nisqa Cordillera Blanca nispa aswan base camp. Tukuyn puriquqkuna huq hamun, purina llamk’anakunata mañakuy, hanaq pachaman yachakuy.
Kuti puriy allin, aswan hanaq. Huaraz-pi altura wañay.
Carazpa inti lluqsimunanpi Parón qucha kachkan. Llimp’isqa yakupa iskaynin lawpin qaqa urqukuna kanku.
Huarazpa inti lluqsimunanpi Churup qucha kachkan. Quchapa qipanpi Churup urqu sayan.
Llaca q’ichwapi rit’imanta paqarisqa qucha kachkan. Qaqakunata, rit’ipa saqisqan rumikunata rikunki.
Llanganuco q’ichwapa hanaqninpi Orconcocha qucha kachkan. Uraypi Chinancocha qucha huk kiti kan.
69 yupay qucha hanaq urqukunapi kachkan. Ñan q’ichwata, wichaykunatapas pasan.
Chinancocha Llanganuco q’ichwapa urayninpi kachkan. Qaqakunapas hanaq sach’akunapas muyurichkan.
Huari qayllanpi, Conchucos lawpi, Purhuay qucha kachkan. Qucha patapi lambras, qiwiña sach’akuna wiñan.
Marcará lawpi Rocotuyoc hanaq qucha kachkan. Quchata, rit’iyuq urqukunata qhaway.
Cátacmanta Chavínman riq hatun ñan qayllanpi Querococha qucha kachkan.
Huaraz qayllan Cordillera Negrapi Willcacocha qucha kachkan. Chaymanta Cordillera Blanca rikurin.
Carpa lawpi Pastoruri rit’i kachkan. Rit’ipa patanta, rit’i kutisqan allpata ima rikunki.
Cordillera Blancapi Alpamayo rit’i urqu kachkan. Karumanta qhawayqa urquman wichaywan manam kikillanchu.
Santa Cruz chaki ñanpa huk q’ichwanpi Arhuaycocha qucha kachkan. Rit’ipa saqisqan allpata rikunki.
Santa Cruz q’ichwapi Jatuncocha qucha kachkan. Hatun yaku suniyuq q’ichwapi mast’arin.
Santa Cruz chaki ñanpi, Punta Unión q’asa qayllanpi, Taullicocha qucha kachkan.
Huarazpa Jancu lawninpi Shallap qucha kachkan. Chakipi purispa q’ichwata riqsinki.
Chacas lawpi Librón hanaq qucha kachkan. Chaki ñanta, karru ñantapas llaqtapi tapuy.
Cátac qayllanpi Conococha qucha, uqhu allpapas kachkan. Hatun ñanmanta qhawayta atinki.
Chavín ñawpa much’ay kitipi rumi pampakuna, allpa ukunpi ñankunapas kanku. Musiyu huk kitipim kachkan.
Musiyupi rumi ruwasqakunawan Chavín kawsayta yachanki. Ñawpa kitita huk kuti watukuy.
Huarazpa Independencia lawpi Willkawain rumi wasi kachkan. Wasi patakunata, rumi pirqata ima qhaway.
Chacas llaqtapi k’aspi maki ruway yachasqa. Hatun pampapa muyuriq wasikunata chakipi watukuy.
Huarazpa chawpinpi runakunapa hatun pampan kachkan. Llaqtata chakipi riqsinaykipaq kaymanta qallariy.
Recuay lawpi Antacocha hanaq qucha kachkan. Kay quchaman sapa chaki puriyta ruwanki.
Cordillera Blancapi Uruscocha hanaq qucha kachkan. Quchata, qipanpi rit’i urqukunata ima qhaway.
Yungay qayllan Cordillera Blancapi Huandoy rit’i urqu kachkan. Kichasqa q’ichwa qhawana kitimanta qhaway.
Huaylas lawpi Artesonraju rit’i urqu kachkan. Sapa q’ichwamanta huk rikch’ay rikurin.
Santa Cruz lawpi Taulliraju rit’i urqu kachkan. Qucha, q’asa, urquta huk ñanmanta qhawayta atinki.
Cátacpa Carpa lawninpi Patococha qucha kachkan. Rit’i ñanwan kuska watukuyta atinki.
Chacas lawpi Allicocha hanaq qucha kachkan. Quchata muyuriq urqukunatawan qhaway.
Huaraz lawpi Cordillera Blancapi Tullparaju qucha kachkan. Rit’ipa ruwasqan allpata qhaway.
Kay yuyarina kitipi 1970 watapi Yungaypa sasachakuyninta, llaqtapa ñawpa kawsaynintapas yuyarinku.
Rataquenuamanta Huaraz llaqtata qhawanki. Pacha sut’i kaptin Cordillera Blanca rikurin.
Huarazpi Señor de la Soledad much’ay wasi kachkan. Pampata, wasi hawanta ima qhaway. Much’ay ñawpaqta kan.
Chacas llaqtapi Mama Ashu much’ay wasi kachkan. Wasi hawa ruwasqakunapi ñawpa maki ruway rikurin.
Carhuazta Chacaswan tinkichiq urqu uku ñan. Karrukuna chayta pasan.
Santa Cruzwan Huaripampawan chawpinpi Punta Unión q’asa kachkan. Chaki puriqkuna q’asata pasan.
Yungaypa Llanganuco lawninpi Pisco rit’i urqu kachkan. Q’ichwamanta qhawayqa urqu pataman wichaywan manam kikillanchu.
07
08
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
09
Andes nispaq niykuna: Google Maps
10
Yachay
11
275M+J8Q, Yungay Piruw, Ancash
Google Maps nisqapi maytapas rikuy